DNA, RNA ဒီး တၢ်ဘၣ်တ့ကစၢ်

တၢ်ဂ့ၢ်လိၥ်ဘှီလိၥ်သးဘၣ်ဃးယွၤအဂ့ၢ်အံၤ ပှၤကညီမၤ၀ဲအနံၣ်လၢအကထိတဖၣ်အကထိလံ. ဆဲအ့ၣ်တခီမီၣ်, အတနဲၣ်ဃီၤပှၤဆူပမ့ၢ်တၢ်လၢအအိၣ်ကဲထီၣ်အသးဒၣ်ဝဲ ဒီးတမ့ၢ်တၢ်ဟဲတ့လီၤပှၤနီတမံၤဘၣ်န့ၣ်ဘၣ်ဧါ? လၢကီၢ်မုၢ်နုၥ်အံၤ, ပှၤလၢအကတိၤဆှၢနုၥ်ဘၣ်ဃးတၢ်ဂ့ၢ် လၢတၢ်သးသမူအကစၢ်အိၣ်ဟဲကဲထီၣ်သး လၢအမံၤဒိၣ်ကတၢၤတဂၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် Charles Darwin န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်တၢ်ဆိကမိၣ်အံၤ Charles Darwin အကစၢ်ဒၣ်ဝဲ ဆိကမိၣ်ထုးထီၣ်အီၤခဲလၢၥ်ဘၣ် တၢ်ဆိကမိၣ်အံၤ အလဲၤဟံန့ၢ်ဝဲလၢလံၥ်တဘ့ၣ်လၢအမံၤမ့ၢ် Principles of Geology လၢဘၣ်တၢ်ကွဲးအီၤလၢ Charles Lyell န့ၣ်လီၤ. တၢ်လၢပှၤခံဂၤလၢၥ်အံၤအဲၣ်ဒိးစံးဝဲအမိၢ်ပှၢ်ကတၢၢ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ တၢ်သးသမူအံၤ အကစၢ်အိၣ်ဟဲကဲထီၣ်အသးဒၣ်ဝဲ ဒီးအလီၢ်တအိၣ်လၢပှၤကဘၣ်ဟဲတ့အီၤ ဟဲဒုးအိၣ်ထီၣ်အီၤနီတဂၤဘၣ်. လၢအလံၥ်အဆိကတၢၢ်တဘ့ၣ်လၢ Charles Darwin ကွဲးဆှၢနုၥ်ဃီၤတၢ်ဆိကမိၣ်အံၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ On the Origin of Species. လၢလံၥ်ပူၤအံၤ ကတိၤဘၣ်ဃးထိၣ်လၢအလဲၤထံၣ်ဝဲလၢ ကီး Galapagos အခိၣ် လၢအလီၤဂၥ်ဝဲဒီးထိၣ်လၢ အမဲရကးကလံၤထံး ကီၢ်မိၢ်ပှၢ်အဖီခိၣ် ဘၣ်ဆၣ်အနိၥ်လီၤဆီလိၥ်အသးန့ၣ်လီၤ. Charles Darwin ဂ့ၢ်လိၥ်ဘှီလိၥ်ဝဲလၢ အနိၥ်လီၤဆီလိၥ်အသးအံၤ မ့ၢ်လၢအတၢ်အီၣ်တဒ်သိးလိၥ်သးဘၣ်အဃိ ဒီးထိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်လၢကီးခိၣ်အံၤ လၢတၢ်ဆၢကတီၢ်အနံၣ်လၢအကကွဲၢ်တဖၣ်အလီၢ်ခံ ဒီးပျိၥ်လဲကွံၥ်ဝဲအနိၥ် လၢကအီၣ်တၢ်လၢကီးခိၣ်အံၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. ထိၣ်ပျိၥ်လဲအနိၥ်မ့ၢ်သ့ဒီး အပျိၥ်လဲစ့ၢ်ကီးအက့ၢ်အဂီၤအဂၤတဖၣ်ကသ့ဝဲစ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ. ဒ်န့ၣ်အသိး ဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိအဂၤသ့ၣ်တဖၣ် ပျိၥ်လဲစ့ၢ်ကီၤအသးကသ့ဝဲ ခီဖျိလၢအခိၣ်ဃၢၤတၢ်အိၣ်သးအဖီခိၣ် ဒ်သိးအမူဝဲကသ့လၢတၢ်လီၢ်တဖၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ. မ့မ့ၢ်ဒ်န့ၣ်ဒီးတၢ်သးသမူအံၤတလိၣ်မးလၢတၢ်ကဟဲတ့လီၤအီၤဘၣ် ကစးထီၣ်ဝဲလၢတၢ်သးသမူလၢဆံးကတၢၢ် ညီကတၢၤတမံၤ ဒီးလၢအနံၣ်လၢအကကွဲၢ်တဖၣ်အလီၢ်ခံဒီး ပျိၥ်လဲအသးကယီကယီ ဒီးကဲထီၣ်တၢ်သးသမူလၢအဒိၣ်ထီၣ် ကီထီၣ်တမံၤဝံၤတမံၤ တုၤဃီၤလၢအကဲထီၣ်ဝဲ တၢ်သးသမူလၢပသ့ၣ်ညါအီၤဒ်ညၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ဒီးညၣ်အံၤဆီတလဲအသးကယီကယီတုၤဃီၤလၢအပသိၣ်ကဲထီၣ် ကယီကယီဒီးစးထီၣ်ဟဲထီၣ်လၢခိ ဒီးလၢခံကဲထီၣ်က့ၤဝဲခွံၣ်, ခွံၣ်ကဲထီၣ်တၢ်အဂၤတမံၤဝံၤတမံၤ တုၤဃီၤလၢအကဲထီၣ်ဝဲတၤအုး ဒီးတၤအုးသ့ၣ်တဖၣ်ကယီကယီ တဆီဘၣ်တဆီတုၤအကဲထီၣ်ဝဲပှၤကညီန့ၣ်လီၤ.

ဘၣ်ဆၣ်တၢ်လၢ Charles Darwin ဒီး Charles Lyell တနၢ်ပၢၢ်နီတမံၤဘၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ ဆဲအ့ၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါဘၣ်ဃးဒီး gene, DNA ဒီး RNA သ့ၣ်တဖၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်လၢ Charles Darwin ကိးဝဲလၢ တၢ်သးသမူလၢအပတီၢ်ဖုၣ်ဒီးတအိၣ်ဒီးအတၢ်ရဲၣ်လီၤသးမူၤမူၤနီၢ်နီၢ်ဘၣ် ("lowly organised" forms of life) သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်, မုၢ်မဆါတနံၤအံၤ တၢ်ပိးတၢ်လီလၢကမၤစၢၤပှၤလၢကထံၣ်တၢ်လၢဆံးကိးဖိတဖၣ်အိၣ်ဝဲအဃိ တၢ်သးသမူလၢပှၤစံးဝဲလၢအပတီၢ်ဖုၣ်တဖၣ်န့ၣ် အနီၢ်ကီၢ်တခီ အက့အခီလၢအဒွဲပူၤန့ၣ်အိၣ်အါမး ဒီးရဲၣ်လီၤအသးတက့လၢအမူဒါဒၣ်ဝဲ ဒီးဖံးတၢ်မၤတၢ်ဘၣ်လိၥ်ဖိးမံလိၥ်သး တပတီၢ်တပတီၢ်သ့ဝဲ ပၥ်ဖျါထီၣ်ဝဲတၢ်သးသမူသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ တမ့ၢ်တၢ်လၢအပတီၢ်ဖုၣ်ဒ် Charles Darwin ဆိကမိၣ်ဝဲအသိးဘၣ်.

ပဟ့ၣ်တၢ်အဒိ DNA လၢအမ့ၢ်တၢ်သးသမူအလံၥ်နဲၣ်တၢ် လၢအနဲၣ်ဝဲနခိၣ်ဆူၣ်အလွဲၢ်ကဘၣ်အိၣ်ဒ်လဲၣ် နနီၢ်ကဘၣ်ထီဆံးအါ နက့ၢ်နဂီၤတခါဘၣ်တခါခဲလၢၥ် လၢအိၣ်လၢတၢ်ချၢလၢပထံၣ်အီၤသ့မ့ၢ်ဂ့ၤ လၢအအိၣ်လၢအဒွဲပူၤလၢအမၤတၢ်မၤလၢအရ့ဒိၣ်တဖၣ် ဒ်သိးဒီး သး, ကလ့ၢ်, ခိၣ်နူၥ်, ကပီၤ, ကဝၢ် ဒီးအဂုၤအဂၤကလုၥ်ကလုၥ်ခဲလၢၥ်န့ၣ် တၢ်ကဘၣ်တ့အီၤဒ်လဲၣ်န့ၣ် အိၣ်ကွဲးဃးအသးလၢပ DNA အပူၤလီၤ. DNA လၢအဆံးကိးဖိလၢပကွၢ်အီၤလၢမဲၥ်တဖျါဘၣ် ဒီးအိၣ်လၢပစဲ(လ)အပူၤအံၤန့ၣ် တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤသ့ၣ်တဖၣ်လၢအိၣ်ကွဲးလီၤအသးလၢအပူၤန့ၣ် ပမ့ၢ်ဘၣ်က့ၤကွဲးက့ၤအီၤလၢလံၥ်ဖးဒီး ကပှဲၤသိးဝဲဒီးလံၥ်အဘ့ၣ်လၢတကထိ (၁,၀၀၀) တုၤလၢအဘ့ၣ်တကလး (၁၀,၀၀၀) ဒီးကမၤပှဲၤဝဲလံၥ်ရိဒၢးဖိဒီတဖျၢၣ်ညါန့ၣ်လီၤ.

ဒ်သိးဒီးလံၥ်လၢပှၤကွဲးန့ၣ် ပှၤလၢအဖးလံၥ်န့ၣ်ဘၣ် ကဘၣ်အိၣ်အသိးန့ၣ် DNA မ့မ့ၢ်လံၥ်ဒီး RNA ကမ့ၢ်ဝဲပှၤသ့ပှၤဘၣ်လၢအဖးလံၥ်သး ဒီးမၤပိၥ်ထွဲလံၥ်အတၢ်နဲၣ်လီၤတဖၣ် တခါတခါသ့ဝဲစ့ၢ်ကီးလီၤ. ပဟ့ၣ်တၢ်အဒိ, လံၥ်မ့ၢ်အိၣ်တဘ့ၣ်လၢအနဲၣ်ဝဲ ကဘီယူၤတဘ့ၣ်တၢ်ကဘၣ်တ့အီၤဒ်လဲၣ် စးထီၣ်လၢအက့ဆံးကတၢၢ်တက့ တုၤဃီၤလၢအဒိၣ်ကတၢၢ်တက့ ခဲလၢၥ်အလဲၢ်ကဘၣ်အိၣ်ဆံးအါ အထီကဘၣ်အိၣ်ဆံးအါ အယိၥ်ကဘၣ်အိၣ်ဆံးအါ အက့ၣ်ဒီးကဘၣ်က့ၣ်ဝဲဆံးအါ ဒီးတက့ဒီးတက့န့ၣ်နကဘၣ်ထီထီၣ်အီၤဒ်လဲၣ် နကဘၣ်ထီထီၣ်ဆိဖဲလဲၣ်တက့ လၢခံဖဲလဲၣ်တက့ တဆီဘၣ်တဆီ တုၤဃီၤလၢအကဲထီၣ်ကဘီယူၤဒီတဘ့ၣ်န့ၣ် အိၣ်ကွဲးဃးအသးလၢလံၥ်ပူၤ. လံၥ်အံၤမ့ၢ်ဂ့ၤထဲလဲၣ်ဘၣ်ဆၣ် ပှၤသ့ပှၤဘၣ်လၢကဖး ဒီးမၤပိၥ်ထွဲဝဲတၢ်နဲၣ်လီၤသ့ၣ်တဖၣ်တဆီမၣ်ဆီ မ့ၢ်တအိၣ်ဘၣ်နီတဂၤဘၣ်ဒီး လံၥ်န့ၣ်ကမ့ၢ်တၢ်ကလီကလီစ့ၢ်ကီးလီၤ. ပှၤဖးတၢ်ဖိမ့အိၣ် ဒီးပှၤတ့တၢ်ဖိမ့အိၣ် ဒီးလံၥ်န့ၣ်ပှၤကွဲးအီၤမ့ကမၣ်တတီၤတီၤ ဒီးကဘီယူၤတလီၤဂၥ်လၢၥ်ကဘီယူၤစ့ၢ်ကီးဘၣ်. ကဘီယူၤတဘ့ၣ်ကကဲထီၣ်အဂီၢ် လံၥ်ကဘၣ်တၢ်ကွဲးအီၤလၢကျိၥ်လၢပှၤသ့ဖးတၢ် တ့တၢ်တဖၣ်ဖးဝဲဘၣ်အကျိၥ်စ့ၢ်ကီးလီၤ. ပှၤတ့တၢ်ဖိဖးမ့ဘၣ်လၢအဲကလံးကျိၥ် ဒီးလံၥ်န့ၣ်မ့ဘၣ်တၢ်ကွဲးအီၤလၢတရူးအကျိၥ်ဒီး ကဘီယူၤန့ၣ်ကဲထီၣ်တသ့စ့ၢ်ကီးဘၣ်.

တၢ်သံကွၢ်တခီန့ၣ် လံၥ်တဘ့ၣ်လၢနဲၣ်တၢ်လၢကဘီယူၤတၢ်ဘၣ်တ့အီၤဒ်လဲၣ် ဒီးပှၤသ့ဖးသ့တ့တၢ်သ့ၣ်တဖၣ် အအိၣ်ထီၣ်ဆိဖဲလဲၣ်တခါလဲၣ်? လံၥ်တဘ့ၣ်တခီမီၣ် အအိၣ်ဟဲကဲထီၣ်သးသ့ဒ်လဲၣ်? ပှၤကွဲးအီၤမ့တအိၣ်ဘၣ်ဒီး အဟဲကဲထီၣ်သးသ့ဒ်လဲၣ်? ဟီၣ်ခိၣ်ချၢအံၤ လံၥ်လၢအစၢ်အိၣ်ဟဲကဲထီၣ်သးန့ၣ် တအိၣ်ဘူနီတဘျီဘၣ်. နမ့ဟ့ၣ်တၤအုးတဒုလၢ စဲးဒိလံၥ် ဒီးမၢအကွဲးလံၥ်တ့ကဘီယူၤ ဒီးနကဘၣ်ခိးပှဲၤနံၣ်မၣ်နကန့ၢ်ဘၣ်လံၥ်အံၤလဲၣ်? တၤအုးတဒုလၢအတ့ကဘီယူၤတသ့ဘၣ်န့ၣ် အကဒိလံၥ်နဲၣ်တၢ်တ့ကဘီယူၤန့ၣ် ဘၣ်ကကဲထီၣ်ဧါ?

DNA လၢအမ့ၢ်လံၥ်နဲၣ်တၢ်တ့သးသမူသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ အကစၢ်ကဲထီၣ်သးမ့တသ့ဘၣ်ဒီး မ့ၢ်မတဂၤကွဲးအီၤလဲၣ်?